Biosemiotiek

Stichting Psychiatrie en Filosofie

2012-02-25T00:17:00.000-08:00

Elke twee jaar schrijft de Stichting Psychiatrie en Filosofie onder de naam van Helsdingen prijs een essaywedstrijd uit. Van deelnemers aan die wedstrijd wordt verwacht dat zijn een logisch (wetenschappelijk) betoog opzetten aan de hand van het thema dat voorligt. Voor 2012 is dat thema: 'Wat kan de ervaringsdeskundige bijdragen aan de professional in de psychiatrie?'

Voorwaar een kolfje naar mijn hand. Grofweg ben ik van mening dat de ervaringsdeskundige de biologie kan inbrengen in het medisch model, en dan met name op het gebied van:

biologische variatie; wat is 'normaal' en wat is 'afwijkend' en wie trekt de grens en op basis van welke criteria?
empathisch vermogen van de mens; we zijn allemaal in meer of mindere mate in staat om ons in elkaar in te leven, maar van de professional wordt juist een zekere afstandelijkheid verwacht.
narratieve variatie; of wel de verschillen in levenspad en de persoonlijke verhalen. Voor mij is de ervaringsdeskundige op basis van zijn eigen ervaring bij uitstek geschikt om de emoties en problemen van een psychiatrisch patient op het niveau van het dagelijks leven in te voelen en bespreekbaar te maken.

Ik ben druk met mijn essay bezig. Mijn hele kantoor hangt vol met flapovervellen, zodat ik de rode draad en het lange betoog niet uit het oog verlies. Maar ik ben weer met mijn neus op de feiten egdrukt; schrijven, studeren en lezen vind ik het leukste wat er is.

Goed gesprek

2012-01-27T02:06:00.000-08:00

Gisteren heb ik een ontzettend leuk gesprek gehad met Monica Sie, directeur van de Wiardi Beckman Stichting. Het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid. Onze insteek was het thema 'mensbeeld'. Ligt er onder politieke partijen een impliciet of een expliciet mensbeeld? Weten mensen of ze een mensbeeld hebben en zijn ze zich bewust van het mensbeeld dat ze aanhangen? Bepaald het mensbeeld op welke partij je stemt? En hoe vertaalt een mensbeeld zich in idealen en beleid?
Ik heb genoten van het gesprek en we hebben afgesproken dat we er hoe dan ook een vervolg aan gaan geven.

Voor wat betreft mijn (persoonlijk) mensbeeld:
De laatste jaren verschijnen er een toenemend aantal onderzoeken en studies en filosofieen die steeds meer inzicht geven in wat een mens IS. Deze studies geven niet alleen aan hoe een mens waarneemt, wat bewustzijn is, hoe de relatie is tussen emoties en ratio, welke neurofysiologische processen zich voltrekken in de hersenen, en wat de fysieke en fysiologische aanpassingsmogelijkheden van mensen in veranderende omstandigheden enzovoorts..... Zij leiden en hebben ook geleid tot abstracte overpeinzingen als:

hoe verhoudt de mens zich tot biologische continuïteit?
moeten we ons mensbeeld aanpassen?
kunnen we leren van de psychologie van dieren?
wat zijn kenmerkende vaardigheden en eigenschappen van mensen?
waar zitten de verschillen tussen nature en nurture?
is de mens wel zo maakbaar als verondersteld?
hebben we wel een vrije wil? En hoe keuzevaardig zijn we nu eigenlijk?

Mijn mening is dat welk mensbeeld je bewust of onbewust hanteert, dit voor een groot gedeelte ingegeven wordt door 'ought'; hoe het zou moeten zijn! Vooral idealisten kenmerken zich hierdoor. Ook ik. We fabriceren als het ware een mensbeeld bij de idealen die we aanhangen. Maar de vraag blijft hoelang we ons dit nog kunnen permitteren, voordat we ingehaald worden door de wetenschap, die steeds meer ontrafeld wat een mens IS. Dat stelt ons voor nieuwe uitdagingen, nieuw beleid en wellicht (andere) nieuwe politieke keuzen. Voor mij persoonlijk denk ik dat het uitgangspunt de 'is' moet worden. Dat vereist, ook voor politieke partijen, een grootscheepse inventarisatie van wat er inmiddels aan onderzoeken en resultaten over 'DE MENS' ligt.

Emoties en denken

2012-01-23T00:02:00.000-08:00

Wanneer ik emotioneel geraakt word, dus boos wordt of verdrietig of teleurgesteld, dan ga ik altijd sneller en beter denken. Mijn brein draait dan overuren en meestal komt er iets totaal anders uit dan verwacht. Nou ben ik een vrouw en is het jaren bon ton geweest om die emotie dan gekscherend toe te schrijven aan 'de tijd van de maand', de vrouwelijke kant, niet kunnen relativeren, persoonlijk aantrekken etc. En inderdaad; altijd was er wel van een van deze dingen sprake.
Maar mijn persoonlijk gevoel was en bleef dat deze emoties mijn brein positief beinvloeden. Ik ging er beter van denken. Creatiever van denken, buiten kaders van denken.

Het vreemde effect dat mijn gedrag op anderen heeft is dat ik of in de ene of in de andere groep word ingedeeld. Men vind mij emotioneel en neemt mij niet serieus. Of men vind mij intelligent. Terwijl het voor mij altijd de keerzijde van dezelfde medaille is geweest. Hoe meer ik geraakt word, hoe beter ik ga denken.

Inmiddels zijn er niet alleen meer mensen die zo in elkaar steken, maar zijn er onderzoekers die de relatie tussen emoties en creatief denken onderzoeken.
Deze uitzending gemist is nog beschikbaar tot 30 januari, maar wel de moeite van het kijken waard.

Het brein gekraakt (deel 1). Wanneer je geen emoties hebt, maak je (andere) keuzen.

Gevoel van urgentie

2012-01-22T01:38:00.000-08:00

Ik weet niet hoe het met mijn lezers staat, maar ik word echt gek van het gevoel van urgentie dat ons dagelijks wordt opgedrongen. Of het nu de aanbiedingen bij de supermakt zijn, de tijd die verstrijkt in de eurocrisis, het werk en het aantal mailtjes dat een mens moet verwerken op een dag, overal zit zogenaamd een deadline achter. Het moet nu en meteen en anders grijp je mis.
Je zou er zenuwachtig van worden.

Op een of andere manier laten we ons allemaal in deze urgentie trekken. Je moet de hele dag beslissingen nemen, die ogenschijnlijk onomkeerbaar zijn. Te laat is te laat!
Nou zegt mijn biologisch verstand daarover twee dingen:

de urgentie of het gevoel van urgentie jaagt je letterlijk op. Het zet het adrenaline-cortisol systeem in werking, dat als onderligger dient om gevaar het hoofd te bieden. We staan als het ware continu in een staat van paraatheid, die eigenlijk niet te rechtvaardigen is, want er is geen daadwerkelijk gevaar. Bijkomend effect van deze staat van paraatheid is dat het psychologisch mechanisme van vechten of vluchten in werking treedt. Door de urgentie ga je digitale besluiten nemen die fysiologisch gerelateerd zijn aan 'vechten of vluchten'. In mijn presentatie op de Kennissalon heb ik dit mechanisme besproken. Probleem is dat vluchten niet kan, vanwege banen en hypotheken en kinderen. En dat vechten in onze maatschappij gelijk gesteld wordt met agressie, zo dat deze uitlaatklep verboden terrein is.
door de digitalisering van je fysiologie, vechten of vluchten, leer je niks. Je systeem gaat op de automatische piloot en je vecht of vlucht. Dat lijken dan achteraf zorgvuldig genomen beslissingen en ons grote brein maakt daar, ook weer achteraf, een sluitend en beargumenteerd betoog van. Maar feit blijft dat het adrenaline-cortisol systeem de beslissingen voor je heeft genomen. Voor leren is een ander fysiologisch systeem belangrijk. Ik noem dat maar even 'emotionele geraaktheid'. Dat systeem wordt door het adrenaline-cortisol systeem volledig overvleugeld, en krijgt als het ware geen kans. De angst regeert. En mijn grootmoeder zei het al in haar tegeltjes wijsheid: 'Angst is een hele slechte raadgever.'

Zie ook het weblog van idkennis of de presentatie op de Kennissalon

Biologische continuiteit

2012-01-04T23:43:00.000-08:00

Frans de Waal gaat uit van biologische continuiteit. Daaronder verstaat hij dat 'iets niet uit niets' is ontstaan. De natuur, de biologie, bouwt voort op wat er al is. Zij doet dit volgens de theorie van Darwin doordat organismen zich aanpassen aan de veranderingen in de omgeving. Dat aanpassen geschiedt zowel op genetisch, als epigenetisch als op gedragsniveau. En gedragingen kunnen ook van invloed zijn op de biologie.

Doordat er een continue wisselwerking is tussen de omgeving en levende organismen, veranderen er zaken in het organisme. Om de evolutie over miljarden jaren te kunnen bevatten is inlevingsvermogen nodig. Het is bijna groter dan ons brein aan kan. De hele reeks van kleine en grote aanpassingen aan de veranderingen van de aarde, heeft er toegeleid dat er vele verschillende en aangepaste organismen overleeft hebben. Of door gebrek aan aanpassingsvermogen juist zijn uitgestorven.
Wij mensen, als soort, zijn een van die overlevende en zich voortplantende organismen. En wij blijken bijzonder goed in aanpassen. Want ongeveer 200.000 jaar na ons ontstaan uit voorgangers, zijn we er nog steeds en met zeer velen. Vanuit een biologische standpunt zijn we dus een succesvolle soort.

Wanneer je uitgaat van biologische continuiteit, dan kun je met een andere blik naar dezelfde dingen kijken. Dan zie je bijvoorbeeld ineens overeenkomsten tussen mensen en apen, mensen en honden, koeien en schapen, vogels en insecten.

Toen ik met de Waal stond te praten en mijn verbazing uitsprak over het feit dat er nog zoveel mensen moeite hebben met het aanvaarden van de biologische continuiteit, zei hij: 'Die hebben waarschijnlijk vroeger nooit een huisdier gehad.'
Ik vond dat uitermate grappig. Ik ben opgegroeid in een klein dorp tussen de koeien en de kikkers, en ik leer nog elke dag van mijn honden. Door naar hen en hun gedrag te kijken, en te zoeken naar de overeenkomsten tussen hen en mij en mensen, zie ik de biologische continituteit als het ware in actie.

De scheiding tussen mensen en dieren is een arbitraire. Een grens die wijzelf hebben getrokken om ons te kunnen onderscheiden. Deze grens bepaalt voor een groot gedeelte ons mensbeeld. Dat in mijn optiek onvolledig is. We zijn meer dier dan we willen toegeven. De overgang van dieren naar mensen is ook volgens Bas Heijne in NRC Next, een vloeiende. Langzaam maar zeker zijn er meer en meer mensen die de schoonheid en de uitdaging van deze stelling inzien.

Reactie op 'mensen zijn geboren optimisten'

2011-12-01T01:16:00.000-08:00

Een van de deelnemers aan mijn workshop 'Biologie voor professionals' heeft zelf een akelig motor ongeluk gehad. Zij wil graag een reactie geven op het weblog artikel dat ik geschreven heb onder het kopje 'geboren optimisten'.

Hoi Patrice,

Ik bekijk net jou weblog en wil hier graag op te reageren.

Bijvoorbeeld de stelling: mensen zijn geboren optimisten.

Wat daar staat kan ik onderschrijven, maar … vanaf het moment dat je iets overkomt, zoals bijvoorbeeld in mijn geval, ga je ineens anders naar de wereld kijken.

Blijf je dan bij de stelling van optimisme of kun je het ook blinde vlek noemen ?

Is het niet zoals het spreekwoord: als het kalf verdronken is dempt men de put ... ?

Je denkt er niet bij na, tot je ineens uitglijdt over dat leuke zachte douchematje en je nek breekt op de rand van de wc pot… Of je stapt zonder nadenken op dat wiebelige krukje om een spin te vangen in het hoekje boven de kast, krukje breekt, je kiepert om en breekt je rug op de rand van de tafel waar je tegenaan valt … Pas op dat moment ga je nadenken over de risico’s die je wel of niet neemt.

Had ik maar … was ik maar …

Zijn wel lugubere voorbeelden, maar realistisch. Deze mensen kom je dus in een revalidatiecentrum tegen. Als je dan na een revalidatieperiode thuiskomt ga je vaak heel anders tegen zaken aankijken.

Zonder overigens overal doemscenario’s te zien, maar gewoon meer bewust nadenken.

Wil niet zeggen dat je ineens een pessimist bent, maar je wel meer bewust bent of wordt van de wereld om je heen …

Zeg ik iets geks ?

Ik vond het in ieder geval een heel inspirerende workshop en denk graag mee over een vervolg, in welke vorm dan ook.

Regelgenen

2011-11-26T02:00:00.000-08:00

Een heleboel mensen denken dat biologie gelijk is aan genetica. Ik kan me daar wel iets bij voorstellen. Dit komt vooral omdat sinds de tweede helft van de twintigste eeuw DNA en ontdekkingen van Mendeliaans verervende ziekten het nieuws bijna dagelijks halen. Maar een mens (en andere zoogdieren trouwens ook) heeft eenvoudig te weinig genen om alle eigenschappen te kunnen coderen. Veel van onze eigenschappen ontstaan uit samenwerkende genen. We noemen dat het epigentisch systeem. Ook dit systeem is erfelijk. Uexhull noemde dat al het Bauplan.
Genen zijn eigenlijk kleine fabriekjes, die als ze 'aan' staan biomoleculen produceren. En als ze 'uit' staan geen biomoleculen produceren. Deze geproduceerde biolmoleculen zijn de werkende elementen in een organisme. Zij zorgen voor de opbouw tijdens zwangerschap en opgroeien, en voor het onderhoud bij volwassen organismen. De manier waarop al die biomoleculen met elkaar samenwerken en op elkaar en op genen (!) inwerken, noemen we het epigentisch systeem. Dit is lange tijd een onduidelijk en complex werkend systeem geweest, maar inmiddels zijn biochemici en biologen bezig met het ontrafelen van het epigenetisch systeem. Zie ook het artikel uit de Volkskrant.

Vaststaat wel dat de geproduceerde biomoleculen in feedbackloops weer effect hebben op de genen. En dat de omgevingsfactoren van invloed zijn op het epigenetisch systeem. Binnen en buiten, of wel de scheiding tussen natuur en cultuur is in de opvatting van de werking van het epigenetisch systeem eigenlijk niet langer houdbaar.
Natuur en cultuur worden via het epigenetisch systeem ingeweven in het genetisch systeem.

Iets over mijn grote liefde

2011-11-16T01:35:00.000-08:00

De hele zoektocht naar de biologische mens is ooit begonnen met een oorspronkelijk idee over 'the missing link'. Dit is een biologisch leerstuk dat onderzoek doet naar de overgang van mensaap naar mens in evolutionair perspectief. Ik heb in 1993 een soort 'brainwave' ervaren waarin ik dacht het leerstuk van de missing link een kickstart te geven. Hoewel ik daar nog steeds de handen niet voor op elkaar krijg, heeft het wel geleid tot een traject van zelfstudie en onderzoek. Ik probeer mijn kennis nu te vertalen naar praktische toepassingen in sociale interventieparktijken. Maar de ontbrekende schakel is en blijft mijn grote liefde.

Soms duiken er ineens zaken op die, de oude vlam weer aanwakkeren. Onlangs was dat het verschijnen van een grootscheeps DNA onderzoek naar de afstamming van de mens. Er blijkt geen sprake van een rechte lijn van mensapen, via allerlei homo soorten als habilis en neanderthalis naar de sapiens, maar van een meanderende rivier van kruisingen tussen verschillende mensensoorten uit het verleden. En uiteindelijk heeft de homo sapiens sapiens de wereld veroverd. Zie ook het kaartje uit NRC handelsblad.

Wat dit voor mij interessant maakt is dat met de ontwikkeling van het grote brein in een evolutionaire overgang die al dateert van voor de mensapen, de evolutie van de mens ook en misschien zelfs wel vooral, vorm gegeven is door psychologische aspecten. Mijn stelling is namelijk dat de evolutionaire ontwikkeling van de mens niet alleen het gevolg is geweest van lichamelijke en fysiologische elementen, maar toch ook vooral van biologische en neurologische elementen die van invloed zijn op de hersenen. Mensen zoeken hun seksuele partner niet alleen uit op lichamelijke conditie en fitheid, maar ook op psychologische en emotionele raakvlakken. Dat zal in de oudheid niet anders geweest zijn. En met de psychologische/emotionele keuzen voor een partner, leidend tot een succesvolle nakomeling, gingen ook de fysiologische en lichamelijke kenmerken over naar de volgende generatie. Een van de uitgangspunten van mijn idee is dat de soortgrens, zoals die in de biologie gehanteerd wordt en verondersteld wordt nooit te worden overschreden, voor mensen in de evolutionaire ontwikkeling minder een rol heeft gespeeld.
En dit artikel bevestigt mijn aanname. Vele mensen rassen (te vergelijken met hondenrassen) hebben seksuele betrekkingen met elkaar gehad, en uit die mengelmoes is de homo sapiens uiteindelijk ontstaan. Ik denk dus wat mensen betreft meer in rassen (neaderthalis, habilis, erectus etc) gedacht moet worden dan in soorten.

Mensen zijn geboren optimisten

2011-11-05T01:15:00.000-07:00

Als mensen risico's moeten inschatten, dan doen ze dat door een roze bril. De meesten van ons weten dat allang, van klanten en patienten, maar nu is het dan wetenschappelijk aangetoond. De manier waarop ik daar naar kijk is; 'doe ik dat zelf ook?'
En helaas moet ik toegevern dat mijn fantasie vaak al veel verder is dan de dagelijkse praktijk en ook ik vele prettige scenario's heb bedacht over hoe het zo kunnen gaan lopen. En daarbij houd ik niet of nauwelijks rekening met wat er allemaal mis kan gaan.
Een voorbeeld. Je moet om half tien in Amsterdam zijn vanuit Papendrecht. Je raadpleegt de routeplanner. Je stippelt je route uit, houdt nog enigzins rekening met vertraging, maar dat de trein kapot kan, of dat er iemand van zijn fiets valt die je wilt helpen, daar houdt je bij de planning geen rekening mee. En dus kom je te laat.

Uit hersenonderzoeken blijkt nu dat deze roze bril 'versleuteld' zit in ons brein. Alleen de positieve boodschappen gaan door naar de frontale cortex. We kunnen onszelf dus 'aanleren' om ook in risico's te denken, maar ons brein doet toch vooral aan opgewekt optimisme.

Volgens de onderzoekers is het een dubieuze eer om over zo'n mechanisme te beschikken. Optimisten zijn beter bestand tegen stress en angst, maar de keerzijde is dat er ook onverantwoorde risico's genomen worden, omdat de situatie te rooskleurig wordt ingeschat.
Deze positieve inschattingen liggen volgens de onderzoekers ten grondslag aan het NIET stoppen met roken of NIET ophouden met teveel eten. Maar ook aan grotere maatschappelijke gebeurtenissen, zoals de huidige financiele crisis, waar onrealistisch optimisme tot grote financiele risisco's heeft geleid.

Groenten en genen

2011-11-01T01:23:00.000-07:00

Artikel uit de NRC wetenschapsbijlage stelt dat het eten van groenten en fruit goed is voor mensen met een erfelijke aanleg voor hart-en vaatziekten. Dat is mooi! Allemaal aan de appels en de peren.
Wat voor mij interessant is aan dit artikel is; de invloed van eten op genen. Genetica wordt over het algemeen vrij star opgevat. Een beetje fatalistisch bijna. Zo van je hebt die genen nu eenmaal, die doen hun werk en dat is onveranderlijk. Maar Eva Jablonka e.a. zeggen al langer dat genen beinvloed worden door de omgeving en dat genen zich ook aanpassen aan de omgeving. In feite doen genen wat elk biologisch systeem doet; een evenwicht zoeken en zich aanpassen aan de omgeving. Je zou dit aanpassen het eerste biologisch patroon kunnen noemen.
In dit specifieke artikel wordt door Marc Veldhoen e.a. aangetoond dat de intra-epitheliale lymfocyten (IEL) die in onze darmwand aanwezig zijn en ons tegen binnendringende virussen beschermen, afhankelijk zijn in hun werking van een bepaald receptor eiwit. Componenten uit brocolli en koolsoorten blijken van invloed op EIL.
Genen produceren eiwitten via het RNA, maar het inbrengen van eiwitten van buiten af, voedsel, heeft invloed op de genen.
Niemand heeft beloofd dat het simpel zou zijn. Genetica en erfelijkheid, maar ook de werking van genen van genen en de elementaire betekenisverlening van biologische systemen is boeiende, complexe en interessante materie.

Harry en de hondjes

2011-10-23T02:36:00.000-07:00

Misschien een ietwat onparlementaire kop voor dit bericht, maar ik bedoel het aardig. Afgelopen week heb ik overleg gehad met Harry Kunneman, mijn promotor bij de UvH. Ik ben inmiddels het verdriet van een niet afgeronde promotie voorbij en wilde Harry gaan bedanken voor zijn energie, inzet en bijdragen. Door hem kan ik weer jaren verder lezen, en nu in een richting die beter bij me past dan de evolutiepsychologie.
Maar zoals het leven vol verrassingen en plotwendingen zit, ging ook dit gesprek een totaal andere kant op.
Het werd niet uitwuiven en afscheid nemen, maar een inspirerend overleg over wat er nog meer aan mogelijkheden zijn. Ik vertelde Harry dat ik, op basis van mijn ergernis in de kynologie op dit moment, een boek aan het schrijven was over de invloed van de mens op de hond en de hondenfokkerij. En dat ik als werktitel had gekozen voor 'De Engelse Cocker als sociologische fenomeen'. En dat ik met dit boek wilde aanhaken op zijn ideeen uit 'Het dikke Ik'. Harry is socioloog/politicoloog, en liep helemaal warm voor dit idee.
Ik ben naar huis gestuurd met het verzoek drie vragen te beantwoorden:

Wil ik inderdaad op dit onderwerp promoveren? En zo ja in welk tempo en op welke wijze?
Ga ik dat doen bij de UvH, of zoek ik een andere universiteit uit? In het laatste geval heeft Harry aangegeven 'met mij mee te gaan'. Vanwege het ethologisch element (honden en hun gedrag) is een biologische faculteit of de veterinaire faculteit ook een optie.
Ben ik bereid om mij ook in te lezen in de laatste sociologische onderzoeken en methoden? Want tot nu toe zat ik natuurlijk vooral in de biologische hoek.

Ik ging helemaal opgewekt en vol energie naar huis. En ik ben deze vragen serieus aan het overwegen. Schrijven, studeren en lezen is het leukste wat er is. Tada!

Hoezo zijn mensen de enige die met de dood 'leven'?

2011-10-20T01:49:00.000-07:00

Hier een filmpje over een chimpansee moeder die de dood van haar kind tot zich laat doordringen.
http://www.youtube.com/watch?v=lcJPaHFbsc0&feature=related

Een 'oud' boek herlezen; Emoties van Nico Frijda

2011-10-20T00:14:00.000-07:00

Ik ben bewust tijd aan het maken voor lezen. Lezen verrijkt en zet aan tot voelen en denken. Zo heb ik een 'oud' boek ter hand genomen uit 1988; namelijk 'Emoties' van Nico Frijda. We vinden tegenwoordig een boek uit 1988 al oud in deze snelle tijd. Maar ik heb (biologie) boeken gelezen uit de 19de eeuw die nog niets aan actualiteit hebben ingeboet. Zie voor Frijda bijvoorbeeld: http://en.wikipedia.org/wiki/Nico_Frijda Hij is de grootvader van Frans de Waal en nu begrijp ik van wie Frans 'het' heeft; dat nauwgezet analyseren en goed kijken.
Het werk is bezonken, erudiet en overzichtelijk, maar bovenal volledig. In dit boek ontwikkelt Frijda een theorie van emoties, die zeer dicht ligt bij hetgeen ook mijn mening is. Ik wil een aantal zaken uitlichten. Om te beginnen start Frijda met de aanname dat emotionele verschijnselen gedragsverschijnselen zijn. Deze gedragsverschijnselen verdeelt hij naar fysiologische manifestaties, de subjectieve beleving, en de stimulus. Hij gaat daarbij o.a. uit van hetgeen Darwin al over emoties bij mens en dier heeft gezegd. Darwin heeft drie verklaringskaders geschetst voor de theorievorming achter emoties. Het eerste is: erfelijke nuttige gewoonten. In dit kader vallen expressies van emoties die een functie hebben en aanzetten tot interactie met de omgeving. Volgens Frijda zijn hier hele oude mechanismen bij betrokken, zoals de universele schrikreactie. Maar hieronder verstaat Frijda ook expressies van emoties die gelden als een uiting van relationeel gedrag naar de omgeving of anderen, zoals lachen of huilen.
Darwins tweede principe heeft betrekking op emotionele expressie die ogenschijnlijk geen enkel nut hebben omdat ze niet tot interactie of relatie leiden. Denk bijvoorbeeld aan glimlachen terwijl je een telefoongesprek voert, of in je eentje huilen. Volgens Frijda kunnen zulke expressies verklaard worden doordat het reflexen en automatismen zijn. Het primitieve gedragssysteem van zoogdieren werkt volgens het prinicpe 'eerst doen en dan denken'. De expressie heeft zich dus al voltrokken, terwijl het bewustzijn en de vrije wil daar op achter loopt. Belangrijk in dit kader is te vermelden dat Frijda aan deze vorm van expressie het systeem van inhibitie koppelt. Op het moment dat de expressie zich heeft voltrokken en de persoon (of het dier) zich deze expressie zelf gewaar wordt, kan besloten worden om gehoor te geven aan verdere gedragingen. Zo kun je woede voelen en de reflex hebben om te slaan, maar inhibitie maakt dat je je inhoudt en beperkt tot het gevoel en schreeuwen bijvoorbeeld.
En dat brengt Frijda bij het derde principe van Darwin: er zijn expressie in de mens (en andere dieren) die we overdreven zouden kunnen noemen. Zoals bijvoorbeeld van vreugde een hele tijd op en neer huppelen, Hier houdt de emotionele expressie veel langer aan. Het tijdsbestek is ruimer. Tot op heden zijn zulke expressie nog niet bij mensen onderzocht, maar vergelijkende studies bij dieren als mensapen en honden geven een richting aan de verklaring. Die verklaring is vooralsnog tweeledig; het relationele element van de expressie wordt uitvergroot. De vreugde werkt aanstekelijk naar iedereen in de omgeving. En de tweede verklaring is dat de verlengde expressie een functie heeft bij ontlading van spanning. In dit geval letterlijk spierspanning. Voor vele activiteiten is een bepaalde spierspanning vereist en als het dan lukt (in geval van vreugde) ontlaadt deze spanning zich. Of, het tegenovergetselde, als het niet lukt, dan ontlaadt de spanning in langdurig huilen. Het gevoel te hebben niet te kunnen stoppen.
Ik ben werkelijk gefascineerd door hetgeen Frijda hier minitieus uitlegt en kom hier in een later blog nog op terug. Maar voor mij wordt wederom bevestigd dat sprake is van (biologische) continuiteit; de evolutie. En dat wij ondanks on denken en plannen nog aldoor gevangen zitten in een lichaam dat tot op grote hoogte zijn 'eigen gang gaat'.

De strohonden van John Gray

2011-10-16T01:47:00.000-07:00

Met veel plezier heb ik de Strohonden van John Gray gelezen (uitgeverij AMBO). En met mijn 'biologische' blik kan ik niet anders dan hem gelijk geven. Het voert te ver om hier een heel boek te bespreken, maar ik wil een aantal punten uitlichten, omdat ze dicht bij mijn eigen denkbeelden staan.

Het eeuwige vooruitgangsdenken. Volgens Gray een relikwie uit de Joods-Christelijke traditie. Zich vertalend in twee zaken; de mens die zich kan bevrijden/verlossen van de beperkingen van het leven door religie en contemplatie enerzijds, of door het verwerven van kennis anderzijds. Wij zijn nog aldoor de fysiologische soort die we honderduizend jaar geleden waren. We zitten gevangen in een organisch lichaam. En de vooruitgang ligt toch vooral buiten onszelf, in technologie en instrumentaria.
De bewuste evolutie. De algemene behoorlijk hardnekkige aanname dat de mens het einddoel van de evolutie is. Dat er ergens een grote regisseur is die de evolutie stuurt en heeft gestuurd, met de mens als hoogtepunt. Op zich een aardige gedachte, maar het maakt dat we maar moeilijk kunnen omgaan met en kunnen denken in toeval.
De mensheid bestaat niet. Het is een verzameling van oudsher in stammen levende soort, die hun eigen tradities, cultuur, normen en waarden hebben. Iedere groep zal dus vanuit hun aannames (daar heb je ze weer) anders omgaan met nieuwe technologie en dit op positieve of negatieve manier inzetten voor hun eigen doelen en bedoelingen.
Er is een (theoretische) kloof tussen mensen en andere dieren, die kunstmatig in stand gehouden wordt en geen recht doet aan wat biologen continuiteit noemen. De evolutie bouwt voort op wat er is en verzint niet plotsklaps iets nieuws. Hooguit worden biologische eigenschappen en vaardigheden op een andere manier ingezet en toegepast. De Waal stelt het zo: 'Wat we bij mensen vinden is in aanleg ook herkenbaar bij primaten. Primaten gebruiken deze aanleg en eigenschappen alleen niet of anders.' Het is ook op dit punt dat ik mijn idee van Anders Toegepaste Eigenschappen (ATE) heb ontwikkeld.
De mens stelt zich op de dispositie van macht over de wereld en het eigen leven. En op allerlei terreinen wordt daaraan geappelleerd. In de wetenschap, die met de beste bedoelingen de wereld een beetje beter wil maken. En in religies die streven naar vrede en naastenliefde. Maar wij mensen hebben maar tot op zekere hoogte controle over de wereld. O.a. omdat we niet zo goed rekenen met de ongewenste neveneffecten van ons handelen. (alweer biologie.)
De aanname dat er zoiets als 'de waarheid' is. Al vanaf de oude Griekse filosofen zijn we als mensheid op zoek naar de waarheid. We hopen en geloven dat we die ooit zullen gaan vinden. Maar biologisch feit is dat de mens als ieder ander dier zich aanpast aan veranderende omstandigheden en dat de 'waarheid' daarmee telkens verschuift. Bovendien maken we met z'n allen deel uit van de veranderende omstandigheden.
En tot slot proberen we op allerlei manieren te ontstijgen aan onze lichamelijkheid, met alle consequenties vandien. Citaat (pagina 44): 'Wij mensen zijn personen en onze daden zijn het gevolg van onze keuzen.Andere dieren leven hun leven onbewust, maar wij zijn bewust. Het beeld dat wij van onszelf hebben, wordt gevormd vanuit het ingeprente geloof dat bewustzijn, individualiteit en vrije wil ons als mensen definieren, en ons boven andere schepselen uittillen.' We leggen de nadruk op ons denken en ons intellectect en maken ons lichaam daaraan ondergeschikt.

Ik zou dit lijstje willen aanvullen met de moraal. Wij gaan er ook van uit dat wij het enige 'dier' zijn met moraal. En bovendien hebben religies die moraal ook nog gegijzeld, door het premaat daarop naar zich toe te trekken. Ik denk dat moraal een evolutionaire eigenschap/kenmerk is die via de Waalse weg (de manier waarop de Waal gedrag determineert in zeer kleine stapjes) uiteindelijk ook biologische elementen zal blijken te hebben. Ik noem bijvoorbeeld de reacties van significante anderen op individueel gedrag. Moraal ligt niet alleen in jezelf, maar deels ook buiten jezelf.

psychologie en biologie

2011-10-15T01:00:00.000-07:00

In een artikel in NRC Next is Jan Derksen van mening dat de psychologie zich laat gijzelen door de biologie. De psychologie hield en houdt zich bezig met het onderzoeken van menselijk gedrag op basis van twee uitgangspunten; het bestaan van een individuele persoonlijkheid en de sociale omgeving die deze persoonlijkheid (positief of negatief) beinvloedt. Met name het aspect persoonlijkheid is volgens Derksen nu onderzoek van de biologie geworden door mensen zoals Swaab.
Een ander aspect dat Derksen noemt is dat met de introductie van de biologie ook het natuurwetenschappelijk denken in de psychologie is geslopen. En het gevolg daarvan is dat er allemaal onderzoeksresultaten loskomen die aantoonbare wetenschappelijke relaties leggen als: 'Gelukkige mensen praten meer'. Je zou het, met Derksen. non-issues kunnen noemen. Hij noemt het feitjesmachines met losse ditjes en datjes.
Een laatste aspect dat Derksen noemt m.b.t. de overlap en zelfs overname van het vak (sociale) psychiologie is dat de neurobiologie ook haar intrede heeft gedaan in diagnostiek en behandeling. Hij noemt in dit kader de alsmaar uitdijende DSM. Derksen heeft liefde voor zijn vak en pleit er voor om de (sociale) psychologie een gelijkwaardige plaats te geven naast de biologie en de sociale wetenschappen.

Hoewel ik een van die 'breinadepten' ben, ben ik van mening dat de psychologie nog aldoor een zeer belangrijke taak te vervullen heeft in de sociale interventies praktijk. Hetgeen de psychologische wetenschap aan methoden, methodieken, diagnostische instrumenten en behandelpraktijken heeft opgeleverd is uiterst waardevol en moet verdiept en verbreed worden.

Het probleem in de samenwerking (liever niet concurrentie) tussen biologie en psychologie is het niveau van onderzoek. Biologie bestudeert een hele soort. In dit geval de soort mens. Zij bekijkt waartoe die soort in staat is, hoe lichamen van deze soort biochemisch en fysiologisch (raakvlak met medische wereld) functioneren, over welke oude evolutionaire mechanismen een soort beschikt, en van welke communicatieve vaardigheden en eigenschappen een soort zich kan bedienen. Bovendien doet de biologie dit binnen een matrix van twee functies, die we overleven en voortplanten noemen. Deze matrix is de verklaringsgrond van al de waargenomen en bestudeerde eigenschappen, kenmerken en vaardigheden van een soort.
Misverstanden liggen dus op de loer.
In de eerste plaats omdat met name de psychologische praktijk zich gesteld ziet voor één persoon, die behandeld of geholpen moet worden. De psychologie speelt voor mij dus een grote rol in het concrete individuele geval. In de biologie noemen we dat individuele variatie en diversiteit. Voor de onderzoeken binnen de psychologie geldt dan voor mij dat de soort het kader is (biologie) en dat psychologie de factoren en ervaringen in kaart brengen die de individuele variatie bepalen. Marc Nelissen noemt dit het verschil tussen ultieme (de soort aangaande) en proximale (het individu aangaande) verklaringen. Psychologie zou zich in deze opvatting dus kunnen storten op de proximale verklaringen in relatie tot de ultieme verklaringen. En ultieme verklaringen, wil ik hier duidelijk stellen, hebben een individueel mens nog nooit geholpen.
Dus binnen het ultieme verklaringskader, de breinadepten van Derksen, ligt er voor de psychologie nog een 'berg werk' te wachten op het gebied van proximale verklaringen. Ik zie een prachtige samenwerking in het verschiet.
Maar voor mij staat wel vast dat psychologie niet kan ontkomen aan de ultieme verklaringen die nu vanuit de biologie en de neurowetenschappen loskomen. Met als hoofdconclusie dat de 'maakbaarheid' van de soort en de 'kneedbaarheid' van het individu niet zo groot zijn als we altijd hadden gedacht of gehoopt. Ook de mens als soort, ultieme verklaring, heeft een aantal automatische reflexen en mechanismen, een soortspecifieke fysiologie, die aan de basis ligt van gedrag en denken. We kunnen die fysiologie en die neuroanatomie niet langer wegredeneren. We zullen moeten accepteren dat het verschil tussen 'is and ought' veel groter is dan we lang hebben willen geloven.

eenzaamheid en sociaal isolement

2011-10-14T01:52:00.001-07:00

Ik denk dat de moderne mens intrinsiek eenzaam is. Door de enorme variatie in ervaringen, wensen, behoeften, doelen, (sociale) verplichtingen zijn er nu eigenlijk heel veel verschillende mensen ontstaan. Vergelijk Swaab met 'we zijn ons brein'. Doordat ons geweldige brein zo veel complexe zaken kan verwerken en combineren, en doordat ons brein mede ons gedrag bepaalt, zijn we allemaal individuen geworden met eigen handelings- en gedragsstrategieen. Ik denk dat eenzaamheid de tol is die we betalen voor zelfontplooiing en individualisering. Om het in biologische termen te stellen; we herkennen elkaar niet meer. Vroeger waren mensen 'meer gelijk en hetzelfde' in gedrag en behoeften, en daardoor ontstonden gemakkelijker relaties, waarvan erkenning over en weer een belangrijk element is. Ik ben het met Jeannette eens dat eenzaamheid iets anders is dan sociaal isolement. Als je een uniek individu bent (geworden) kun je nog steeds op allerlei deelgebieden van behoeften en wensen, gelijkgestemden vinden, maar dat zullen dan steeds andere mensen/groepen zijn, en daarvoor moet je moeite doen. Niet iedereen kan of durft dat.
De eenzaamheid zoals Jeannette die denk ik bedoeld, herken ik heel duidelijk. Weer vanuit de biologie is onze natuur ingesteld op het aangaan van betekenisvolle relaties en het leven in een sociale verbanden. De verregaande individualisering heeft daar een streep doorgetrokken. Mensen zijn of voelen zich niet langer onderdeel van een bepaalde groep, waar zij gelijkgestemden vinden in alle behoeften en sociale verlangens en overeenstemmenden ideeen en overtuigingen. Mensen zijn nu (tijdelijk) met elkaar verbonden op basis van thema's, hobby's, overtuigingen e.d. in subculturen of verenigingen of groepen. Mensen zijn mini netwerken geworden.
De prijs die we betalen voor de individualisering en het zelf kunnen kiezen en prioriteren van voor ons belangrijke thema's, heeft in feite de 'grote gemene deler van geheel' verwoest. Je hoort, ook psychologisch en lichamelijk en gedragsmatig, niet meer eenduidig tot één bepaalde groep van gelijkgestemden.
En, wederom ontleend aan de biologie, heb je bepaalde nieuwe eigenschappen en vaardigheden nodig om je aan te passen aan de veranderde omstandigheden. Ik denk dat eenzaamheid in mijn opvatting bijvoorbeeld verholpen of verzacht kan worden, door mensen nieuwe vaardigheden aan te leren. Een van die vaardigheden is accepteren dat er niet één mens of één groep is waar je alles mee kunt delen. Om het gechargeerd te zeggen; voor een goed gesprek heb je een ander mens/club nodig dan voor het leggen van een kaartje of het bespelen van de gitaar. Om de eenzaamheid te doorbreken moet je jezelf als een klein netwerk gaan beschouwen, en daar naar gaan handelen. En nogmaals; dat is niet iedereen gegeven. Vooral oudere mensen vinden dat moeilijk, omdat ze nog in het oude stramien zitten. Maar ook jonge mensen kunnen hier om allerlei (biologische) eigenschappen als verlegenheid, schaamte, schuld, angst, grote moeite mee hebben.
Zoals Jeannette aangeeft verandert een mens in de loop van zijn/haar leven en daarmee ook de identiteit. Dat kan van buiten af komen, in geval van mantelzorgers bijvoorbeeld, maar ook van binnenuit. Je doet een levensbepalende ervaring op en hebt 'ineens' een totaal ander beeld van de maatschappij en/of jezelf. Dan passen de oude structuren niet meer bij jouw persoonlijke verandering en dat levert grote eenzaamheid op. Mijn mening is dat dit een groot maatschappelijk en individueel probleem is, waar we wat mee moeten om te voorkomen dat al die vaardigheden, kenmerken en de creativiteit van eenzame mensen niet voor henzelf en de maatschappij verloren gaan.

nieuwe ideeen voor sociale interventies

2011-10-12T02:03:00.000-07:00

Afgelopen maandag nam ik deel aan een debat van de PvdA over vernieuwingen in de publieke sector. Dat we daar moeten gaan vernieuwen is mij helder. Langs vier uitgangspunten, leidende principes zoals dat in jargon heet, werd de discussie opgezet.
Toegankelijkheid
Kwaliteit
Wederkerigheid
Betaalbaarheid.

Ik zou er zo maar een essay van acht kantjes aan kunnen wijden maar dat doe ik niet hier.
Het was een goede discussie met een hoog realiteitsgehalte. Waar ik altijd weer moeite mee heb is dat er zo weinig onderscheid gemaakt wordt tussen dat wat er is (wat we zijn) en dat wat we willen dat er zou zijn (wie we horen te zijn). Dit lijkt een hoog gehalte filosofie, maar ik bedoel het juist heel aards. Kunnen we nu voor de verandering niet eens als uitgangspunt nemen wie of wat een mens biologisch is, en hoe 'hij werkt en functioneert'? We zijn zo snel geneigd om in de valkuil van maakbaarheid en wenselijkheid te trappen. Ik dacht dat we nu wel aan de grenzen zijn gekomen van wat we van mensen kunnen maken.
Het is mijn stellige overtuiging dat we, uitgaande van wie de mens 'biologisch' is, in onze publieke sector juist veel goed kunnen doen, en tot nieuwe en innovatieve ideeen en beleid kunnen komen.
Ik heb het dan expliciet niet over beperkingen van de mens, maar over het introduceren van de beperkingen van 'maakbaarheid'.
Verder heb ik de suggestie gedaan om meer te denken in termen van gunnen, vertrouwen en aan te hken bij deugden. En daarmee kunnen we dan appelleren aan de emoties van mensen, ook richting de samenleving. Ik hoor velen mopperen over de verharding en dan doen ze meesten zeer emotioneel. Onze emoties zijn onze kracht. Dat maakt dat we onszelf voelen leven. En emoties zetten aan tot nadenken. En ook dat is biologie.
De enige voorwaarde die aan een emoitoneel beladen traject gesteld moet worden, is dat anderen GEEN misbruik maken van onze emoties. Want dan gaan we, zoals een bevriend fokker van Engelse Cockers altijd zegt, met z'n allen de kuikenbak in. :-)

Angst als biologische eigenschap

2011-10-08T00:42:00.000-07:00

Ik was wel een beetje zenuwachtig. Mijn eerste openbare optreden als 'verkondiger' van het concept van de biologische mens in sociale interventies. Maar het publiek was geinteresseerd, en ik had twee goede voorgangers in Lex Burdorf en Merel Schuring die ook al controversiele stellingenamens hadden.
Ik ben blij dat mijn ideeen goed gevallen zijn. En heb ontzettende zin om het nu breder te gaan uitzetten.
Alle aanwezigen hartelijk dank voor hun bijdragen en hun kritische vragen.
Jullie hebben mij over een streep getrokken.

wij zijn ons brein

2011-10-03T00:06:00.000-07:00

Hierbij een reactie op het stuk in de Volkskrant van Jan Drost, filosoof en schrijver, over vrij zijn.
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/3184/opinie/article/detail/2939020/2011/10/01/We-moeten-onszelf-niet-eenvoudiger-maken-dan-wij-zijn-Wij-zijn-vrij.dhtml
Naar mijn mening haalt Jan hier twee dingen door elkaar. Namelijk zijn en doen. Wij zijn ons brein moet onderscheiden worden van wij doen als ons brein. Hetgeen Swaab volgens mij wil aangeven is dat wij, net als alle dieren, vastgeklonken zitten in de mogelijkheden van ons brein en ons lichaam. Ons brein biedt ons een bepaald beeld van de omgeving en verwerkt informatie op een manier die inherent is aan hoe dat brein werkt. Zo zien we geen infrarood, en horen we geen hoge tonen, hetgeen per defintie betekent dat we daarover geen informatie ontvangen. En dat ons brein die informatie dus ook niet verwerkt. Bovendien geeft Swaab volgens mij aan dat ons brein al in een zeer vroeg stadium wordt aangelegd en dat het, hoewel zeer flexibel, aan elkaar hangt van gewoonten. Vergelijk ook Edelman en Tononi met hun theorie van: 'to fire is to wire'. Ons brein bepaalt hoe we in de omgeving staan. Daar kun je tegen verzetten, maar eigenlijk helpt daar geen moedertje lief aan. Ons brein heeft een zekere zelfstandigheid doordat het fysiologisch ingesteld is op het leggen van verbanden. Dat kan o.a. verklaren waarom mensen 'in cirkels denken' als ze een probleem willen oplossen.
De 'enige keuze' die we als bezitters van zo'n brein hebben, en dat geldt voor alle dieren met hersenen, is het gehoor geven aan impulsen of dat verhinderen. Als je brein op basis van de emoties 'woede' (zie Damasio) een impuls genereerd van 'meppen', dan kun je er voor kiezen om dat niet te doen. Je hoeft namelijk helemaal geen klap uit te delen. Vanuit mijn biologisch perspectief zit de vrije wil, een belangrijk filosofisch vraagstuk, in de impulscontrole. Degene die over een brein beschikt, beschikt ook over de mogelijkheid van impulscontrole. Dat is de keerzijde van dezelfde medaille. En ook hierin zijn wij als mensen niet uniek. In het recht hebben we dit onderscheid ook gemaakt. Je mag van alles denken, maar je moet vooral bedenken wat je uitvoert en wat niet. Want overgaan tot gedrag, leidt tot daden en consequenties. Impulscontrole heeft dus voor mij de functie van het maken van af- en overwegingen, omdat er consequenties aan de impuls verbonden zijn. Je blijft dus altijd verantwoordelijke voor de 'daad'. Je kunt de gevolgen van je daad, juist omdat je over een brein beschikt dat impulsen genereert, tesamen met de functie impulscontrole, niet afschuiven op je brein. Hoewel ik me realiseer dat het voor velen inderdaad weer een mogelijkheid biedt om in de enge opvatting van Swaab, de 'schuld af te schuiven'.
Op basis van o.a. onderzoeken van de Waal en mijn eigen praktijk van honden biedt het brein met de functie impulscontrole een basis voor moraal. Ik zie die basis voor moraal gelegen in de functionele fyisologische mogelijkheid om de impulsen te kunnen controleren. Daarbij moet ik wel aangeven dat er met impulscontrole geoefend moet worden. Impulscontrole moet je leren. Niet zozeer cognitief, als wel lichamelijk via het ook in het brein gelegen mechanisme van beloning en bestraffing. Ik positioneer het begin van moraal in dit mechanisme. Wanneer je je impulsen niet controleert, en inderdaad die klap uitdeelt, wordt je door de troep/groep gecorrigeerd. Impulscontrole is overal. Je besluit om te eten, of houdt je plas op. Niemand zijgt neer in een winkelcentrum om zich te ontlasten. Er zijn allerlei situaties denkbaar waar de impulscontrole een rol speelt. Je mag dit van mij conditonering noemen, maar feit is dat 'opvoeden' neerkomt op het aanleren van impulscontrole.
Zelfs een mensapen moeder of een hondenmoeder roept haar pups tot de orde als ze teveel en te heftig aan hun impulsen toegeven. Mensapenmoeders doen dat op basis van obedience heb ik van de Waal begrepen in een persoonlijk gesprek. Hondenmoeders zijn meer van bestraffing en dat gaat er niet zachtzinnig aan toe. Opvoeden (ook van jonge mensen) is in mijn ogen goeddeels gebaseerd op het aanleren en doorgronden van het systeem van impulscontrole. In feite voltrekt zich in ieder zoogdierleven via de impulscontrole een opvoedingsproces, waarbij de moraal van buiten moet komen. De reacties van significante anderen, zoals moeders en tantes en zusters (vaak vrouwen ook bij mensen) op het uitleven van impulsen, maakt dat het mechanisme van impulscontrole in werking wordt gezet. Net zo lang of zo langdurig als nodig is tot op enig moment via het brein, dat flexibel is en kan 'leren', impulscontrole onderdeel wordt van de overgang van voelen/denken naar doen. Impulscontrole moet worden tot een automatisme dat een kleine pauze inlast tussen voelen/denken en doen.
Dat impulscontrole bij sommige mensen (en dieren) helemaal nooit 'aan' gaat is evident. En bovendien een interessant onderzoeksonderwerp voor de gedragspsychologie. Maar of je daaraan dan de conculsie mag verbinden, dat je vanwege je brein niet verantwoordelijk gehouden kan worden voor je gedrag en je daden, gaat mij te ver. Je kunt in zulke gevallen hooguit constateren dat er sprake is van een psychische of wellicht zelfs psychiatrisch defect.
In navolging van 'wij zijn ons brein' geeft en heeft een gezond brein ook de mogelijkheid van feedback, en in dit geval is de feedback de impulscontrole. Grofweg te positioneren in het mechanisme van beloning en bestraffing van gewenst respectievelijk ongewenst gedrag.
Het probleem in de redeneringen van Jan Drost en anderen, is dat zij nog aldoor uitgaan van een autonoom individu. Maar met de Waal ben ik van mening dat we daar een denkfout maken. Wij zijn maar tot op zekere hoogte autonoom. We zijn van origine een klein naakt prooidier, dat ingesteld is op sociale samenhang en relaties. En daarmee zijn we enerzijds afhankelijk van alle (significante) anderen, zoals bij het aanzetten van het systeem van impulscontrole. En anderzijds verantwoordelijk voor ons eigen gedrag in de troep, op het moment dat de impulscontrole van de handrem schiet. Dan moeten die significante anderen er een stokje voor steken en op reageren.

Bijeenkomst met Frans de Waal

2011-09-14T01:03:00.000-07:00

Ik zat als een enigzins vreemde luis in de pels, tussen hoogleraren en promovendi in de besloten bijeenkomst met Frans de Waal, met mijn mond vol tanden in het voorstelrondje. Maar uiteindelijk heb ik er maar van gemaakt: 'Dat mij een oorspronkelijke gedachte is ingevallen, die mij op het spoor van De Waal en zijn onderzoeken heeft gezet. En dat ik zijn inzichten nu aan het vertalen ben naar praktische methodieken in sociale interventies.'
Een hele mond vol en ik kon er gelukkig zelf om glimlachen.
Maar daarmee is niet gezegd hoe serieus ik mijn onderwerp neem. Namelijk zeer serieus.
Het onderwerp van de middag was: denken over de basis en ontwikkeling van de menselijke moraal

In drie ronden werden de volgende vragen aan de Waal voorgelegd:

wat is de puurheid van motieven en hoe denkt de Waal over het morele dualisme met betrekking tot empathie? Hoe zit het bijvoorbeeld met emoties als angst, schaamte, wroeging en schuld in relatie tot empathie?
hoe denkt de Waal over het antropocentrisme en hoe ziet hij dat in relatie tot de populariteit van studies naar dieren en het toedichten van emoties en gevoelens en denkkracht van dieren? Gerelateerd aan bijvoorbeeld de bio-industrie.
wat is morele agressie, beschermt dit inderdaad het sociale systeem? En hoe kijtk de Waal aan tegen agressie en straffen in zijn opvatting van empathie?

Het was een pittige discussie, die vooral voor insiders, relevante kennis en inzichten in zich droeg.

Ik vertelde de Waal tijdens de borrel dat ik, afkomstig uit een klein Brabants dorp, grootgebracht ben met allerlei dieren en tussen de boeren, en dat ik rond mijn 18de tot de conclusie kwam dat er vele mensen zijn die zich juist GEEN dier voelden. Hetgeen voor mij onbegrijpelijk was.
Grappig was dat hij daarop reageerde met de mededeling dat kinderen dat inderdaad allemaal zo voelen, maar dat we in de loop van ons leven geconditioneerd worden op het maken van een onderscheid tussen mensen en dieren.
Ik ben inmiddels 51 maar vind het nog steeds onbegrijpelijk dat vele mensen er nog steeds zo'n moeite mee hebben om zichzelf als dier en als onderdeel van de evolutie te beschouwen. Dat is toch geen belediging? Dat is een groot compliment aan de evolutie en haar biologische complexiteit, dat zij zoiets ingewikkelds als de menselijke soort heeft opgeleverd?
Dat is de fascinatie. En uitzoeken hoe de biologische/evolutionaire basis nog aldoor een rol speelt in en bij de moderne mens is en blijft een spannend onderwerp.

Het is te veel om hier een verslag te brengen van de gehele middag, maar de Waal heeft enkele voor mij belangrijke statements gedaan.

Moraliteit is veel meer dan een verzameling positieve eigenschappen. De biologie kijkt vanuit een totaal andere invalshoek naar moraal dan de menswetenschappen. Met name Darwin zocht naar het ontstaan van de moraal en dacht niet in vaststellingen van moreel gedrag van individuele mensen.
Empathie heeft vele kanten. Een beul kan op basis van empathie bijvoorbeeld precies raken waar het pijn doet.
Moreel gedrag wordt gemeten in handelingen en acties en niet in motieven. In die zin is empathie, als biologische vaardigheid dus geen motief.
Empathie is ook een systeem om jezelf te helpen. Neurologische onderzoeken wijzen uit dat als je iemand helpt, je jezelf ook beter voelt. In geval van hulp aan anderen lichten dezelfde hersengebieden met de genotscentra op. Empathie draagt dus ook een factor eigenbelang in zich. Zoals de Waal zegt: 'Het is een prachtig biologisch systeem.'
Mensapen zoals Chimpansees hebben allerlei biologische eigenschappen die nodig zijn om moraal te kunnen hebben en moreel gedrag te kunnen vertonen, maar zijn het daarmee morele dieren? De Waal moet het antwoord hierop nog schuldig blijven, maar is bezig met een onderzoeksopzet met Chimpansees om dit te bestuderen.
Vroeger werden dieren van mensen gescheiden op basis van allerlei psychologische begrippen als; zelfherkenning, zelfbewustzijn, zelfbeoordeling en zelfkwalificatie. Maar steeds vaker blijkt dat andere dieren als mensapen, ook over dezelfde biologische en neurologische eigenschappen beschikken, die maken dat zelfreflectie kan. In feite is in de achterliggende jaren heel wat wetenschappelijk afgeknabbeld aan deze zogenaamde typisch menselijke eigenschappen. Zo is planning en vooruit denken in feite te beschouwen als het laatste te beslechten bolwerk in de scheiding tussen mensen en dieren. Dat komt omdat bij planning verondersteld wordt dat taal een cruciale factor is. Maar wat blijkt nu? In het brein is hetzelfde gedeelte actief dat verantwoordelijk is voor zowel episodisch geheugen (hetgeen wat achter mij ligt), als hetgeen gepland moet worden (voor mij ligt). En taal blijkt daarbij geen rol te spelen.
Voor de Waal staat vast dat vanuit een evolutionair perspectief andere diersoorten over dezelfde biologische en anatomische eigenschappen kunnen beschikken als de menselijke soort, maar dat de onderlinge relatie en samenwerking van die eigenschappen in elk soort anders tot uitdrukking komen.

De Waal was al mijn grote held met veel lef (hij zegt heel vervelende dingen in de ogen van sommigen), maar nu kan ie echt niet meer stuk.
Laatste citaat: 'Zo gauw je iets unieks vindt bij de mens, kun je het ontrafeld naar deelonderwerpen en biologische en fysiologische eigenschappen, (ook) terug vinden bij (andere) dieren.'

YES! YES!

2011-09-12T00:08:00.000-07:00

Ik ben buiten mezelf van vreugde. Mijn hele oorspronkelijke idee over een mogelijk ontstaan van de mens is gebaseerd op de aanname dat de ontwikkeling van de mens in bepaalde chronologie is verlopen. In mijn opvatting is namelijk het rechtop lopen voorafgegaan aan het grote brein. Tot nu toe heb ik daar nooit een (wetenschappelijke) medestander in kunnen vinden. Maar de wonderen zijn de wereld nog niet uit.
In de Volkskrant van 9 september las ik een artikel over Australopithicus Sediba. Een (mens)aap soort die rechtop loopt en een lange menselijk duim had. Hij is helaas uitgestorven. Maar door de vondst van het skelet van een tot nu toe onbekende soort wijzen Lee Berger e.a. er op dat de mens waarschijnlijk eerst recht op is gaan lopen en daarna zijn grote brein heeft ontwikkeld.
Voor mij is dit groot en goed nieuws. Ik krijg er weer helemaal energie van om mijn 'theorie' uit de kast te halen, af te stoffen en op te pimpen. Joepie de poepie!

Hersenziekten

2011-09-06T00:57:00.000-07:00

Je kunt onderstaand bericht op vele manieren lezen. Vanuit een psychologisch of psychiatrisch perspectief biedt dit mogelijkheden voor farmaceutisch geknutsel. Vanuit een sociologisch perspectief kun je proberen te achterhalen waarom mensen bijvoorbeeld zo bang zijn en angststoornissen ontwikkelen. Is de maatschappij harder geworden? Vanuit een evolutionair perspectief kun je bedenken dat de onszelf aangemeten rol van roofdier zijn tol begint te eisen. We zijn tenslotte ontstaan uit een klein prooidier. En als je de neurowetenschappers volgt, die stellen dat wij ons brein zijn, dan kun je stellen dat deze zieke hersenen een afspiegeling zijn van onze 'zieke' omgeving. Gedurende ons leven knopen hersenen waarnemingen en ervaringen aan elkaar. Zie ook Edelman. Of zoals Swaab zegt: 'Wij zijn ons brein.' Een bepaald raster waarbinnen die waarnemingen en ervaringen worden opgeslagen.
Vanuit een biologisch perspectief zijn hersenziekten als alzheimer en dementie wellicht het gevolg van de lange levensduur van mensen. Blijkbaar zit er een tijdsklok op het handhaven van het normale functioneren van organen en is er een grens aan het biologisch herstelvermogen van organen. In het kader van 'je bent wat je eet' is het biologisch wel verklaarbaar dat het tot je nemen van allerlei drugs en medicatie blijkbaar fysiologisch niet langdurig ongestraft kan.
En bovendien is het natuurlijk een kwestie van (medische) definitie wanneer je van een stoornis spreekt. Wat is de norm waarlangs gemeten wordt? Kunnen we nog omgaan met de 'uitzondering op de regel?'
Persoonlijk opteer ik, met Swaab, voor de insteek om te onderzoeken welke ervaringen en waarnemingen welke effecten op hersenen hebben. En mijn leerstuk van enerzijds de 'voorstelbaarheden en hun effecten' en anderzijds de 'aannames en hun effecten' zijn voor mij onlosmakelijk verbonden met 'zieke hersenen'.

extern geweten

2011-07-25T01:23:00.000-07:00

Het beschikken over een extern geheugen is zowel een lust als een last. Het hebben van een extern geweten is echter ook een van de vaardigheden waarover mensen kunnen beschikken. Met de biologische vaardigheden van bewustzijn, kennisoverdracht via taal en media, en de door mij geïntroduceerde term van de voorstelbaarheden is ook de cognitieve mogelijkheid beschikbaar gekomen voor een extern geweten. Volgens mij is bij dieren ook al sprake van een begin van een extern geweten. Via de 'Waalse weg'; een ontrafeling in zeer kleine stappen van gedrag, kom ik tot een eerste stap in de ontrafeling van het extern geweten. Namelijk; je doet iets wat een ander niet bevalt, en die ander corrigeert je door NEE te zeggen of door weg te lopen, of door je min of meer hardhandig de les de lezen. Met andere woorden er wordt feedback gegeven op je gedrag in de vorm van non-verbale signalen en gedrag door een ander op hele directe wijze met twee lichamen als communicatoren. De ander fungeert als een extern geweten voor goed en fout gedrag is in dit geval met deze ander. Op deze manier vormen alle anderen in meer of mindere mate samen een extern geweten. Net als bij het vertellen van verhalen of bij het overdragen van ervaringen op non-verbale wijze die aanzet zijn voor extern geheugen, is het feedback gedrag van anderen te beschouwen als een begin van een extern geweten. Je kunt blijkbaar zelf niet (meer) bedenken wat aanvaardbaar gedrag is, en een ander moet je daarop wijzen.
Waar mensen verschillen van dieren is in de mate van abstractie van dit externe geweten. Vanwege de overdraagbaarheid van kennis en verhalen via allerlei media treedt de correctie niet meer op door een ander lichaam met emoties e.d. maar wordt de correctie vervangen door normen en ethiek. Het verhaal, meer nog de oplossing in concrete gevallen, wordt in de vorm van een 'voorstelbaarheid' tot de maat voor geweten. Religie is daar een goed voorbeeld van. Op basis van oude verhalen die verbaal zijn overgedragen, inclusief de 'beste oplossing voor gedrag' is een reeks van ge- en verboden ontstaan, die nu van toepassing worden geacht op alle vergelijkbare situaties. Zij zijn tot dogma's verworden. En tot een richtlijn voor de vorming van en behoud van een extern geweten. Mijn grootste probleem met abstracte externe gewetens in de vorm van dogma's en geboden is tweeledig. Ten eerste is de directe communicatie uit het proces weggevallen. Maar belangrijker is dat ge- en verboden door degene die in feite gecorrigeerd moet worden, geïnterpreteerd gaan worden naar eigen inzichten. En daarmee wordt opnieuw een hoge mate van abstractie ingebracht (ratio), die opnieuw niet door een ander lichaam wordt gecorrigeerd. Bovendien brengt het een scheiding aan tussen zeggen en doen. Ik durf niet beweren dat de mate waarin ons geweten is geëxternaliseerd de oorzaak is voor alle problemen waar we ons nu voor gesteld zien. Maar ik ben wel van mening dat het wegdrijven van het eigen geweten, te vormen door ervaringen met (non) verbale feedback door anderen, een groot maatschappelijk probleem is. Denk ook aan Anders Breivik.

Voorstelbaarheden

2011-07-22T00:18:00.000-07:00

Volgens mijn definitie zijn 'voorstelbaarheden' gedachtenstromen en mentale representaties, die niet direct gerelateerd zijn aan een ander lichaam. Je leest bijvoorbeeld een verhaal in de krant of op internet. Dat verhaal ga je toepassen op je eigen leven. Je maakt als het ware een plan om het verhaal na te leven. Of je bedenkt in je hoofd hoe jij, vanuit jouw huidige positie en omgeving, hetzelfde kunt bereiken als het resultaat uit het verhaal. Denk bijvoorbeeld aan iemand die atleet wil worden en zichzelf een voorbeeld en held voor ogen houdt. Hij/zij spreekt die held niet zelf, heeft nauwelijks benul van de tijd en energie die het kost om de top te bereiken en wat voor keuzen er allemaal in dit traject gemaakt moeten worden. En dan heb ik het nog niet over de lichamelijke condities en mentale zaken als doorzettingsvermogen etc. die benodigd zijn om het verhaal te kunnen naleven. Het besluit het verhaal te gaan naleven is een pad geplaveid met hobbels en bobbels. Vergelijk deelnemers aan talentenjachten die denken te kunnen zingen.

Maar voor mij is het grootste probleem met voorstelbaarheden dat de emoties en de non-verbale communicatie wegvallen in dit traject. Lezen dat iemand spierpijn heeft is nog steeds iets anders dan iemand zien die spierpijn heeft. Onze spiegelneuronen hebben we niet voor niets. Deze hebben een biologische functie in overdracht, samenwerking, relaties leggen. Spiegelneuronen maken als het ware dat je je inleeft in de ander en ziet en voelt wat het betekent om emoties te hebben die een grote rol spelen in het traject naar de top. Maar emoties relativeren ook de bereikbaarheid van de top. Bovendien liggen emoties ten grondslag aan denken. (Damasio).
Emoties zijn volgens diezelfde Damasio ook nodig om een 'zelf' te ontwikkelen.

Het hebben van een groot extern geheugen (zoals internet en allerlei media), zonder het daadwerkelijk kunnen zien en voelen van het emotionele kader waarin en waarbinnen het individuele lichamelijke verhaal zich afspeelt, daagt uit, maar draagt ook risico's in zich. Een daarvan is overmoed. Een mens kan in een kwartier meer denken dan hij in een week kan doen.
Voorstelbaarheden kunnen de emoties elimineren uit een proces van plannen. En dat heeft noodzakelijkerwijs gevolgen voor de persoon zelf, de omgeving en wellicht zelfs voor het uiteindelijke resultaat. Mensen hebben net als andere dieren emoties nodig om te kunnen functioneren.
Het ontbreken van emoties in voorstelbaarheden maakt dat we verder kunnen afdrijven van wie we biologisch zijn. En ik kan me een heleboel (biologische) effecten voorstellen die daarvan het gevolg kunnen zijn. Zoals burn out raken, ziek worden, de verkeerde keuzen maken, ergens achter aan lopen wat niet bij je past, ideologieen aanhangen die niet op samenwerking en cooperatie zijn gericht. Etc.

niet voor niks tussen de boeken

2011-07-21T00:54:00.000-07:00

Natuurlijk heeft de mens sinds zijn evolutionaire ontstaan gezocht naar manieren om zijn/haar geheugen extern uit te breiden en terecht wordt hier gesteld dat dit niks nieuws is. Het vertellen van verhalen en gebeurtenissen is in feite al beschikken over een extern geheugen. Namelijk dat van een ander na je eigen verscheiden :-). Als mensen al verschillen van andere dieren dan is dat juist door het gebruik van externe geheugens, waardoor overdracht van informatie niet beperkt blijft tot een lichaam en tot het hier en nu. Dieren hebben ook een geheugen en kunnen informatie overbrengen en dus ervaringen duiden in de betekenis van 'leren'. Maar met hun dood gaat zulke informatie overdracht verloren. Daarmee is niet gezegd dat de ervaringen ook verloren gaan, want die zijn o.a. in de vorm van cultuur vaak wel overdraagbaar. Ook bij dieren, op non verbale wijze.

Waar mensen zich onderscheiden van dieren is naar mijn mening gelegen in de overdracht van 'voorstelbaarheden'. In mijn definitie zijn voorstelbaarheden 'verhalen en ervaringen' die niet langer verbonden zijn aan een lichaam, omdat ze op een of andere manier opgeslagen zijn in een algemeen toegankelijk extern geheugen, waaraan geen lichaam meer verbonden is. Zoals bijvoorbeeld verhalen in de vorm van teksten, mythes, kunstuitingen. Deze zijn opgeslagen op een niet lichamelijke drager. Internet is zo'n drager.
Morgen meer over de effecten van voorstelbaarheden op gedrag van mensen.

Mijn ergernis m.b.t. internet als extern geheugen is dat alles zo eenvoudig, eenduidig en simpel lijkt. Je googled eens een term, je leest eens een artikel door en je denkt (weet!) hoe het zit. Maar het verwerven van kennis geschiedt voor mij nog altijd langs voor- en tegens afwegen, langs het scheppen van een kader en een context waarbinnen de informatie geduid wordt en betekenis krijgt, en het jezelf uitdagen en twijfelen aan wat je leest. De wereld om ons heen wordt steeds meer complex, maar er is een onderstroom (illussie), o.a. als gevolg van internet, dat overal een eenduidig antwoord op is. En dat ene toevallige antwoord wordt van informatie tot een mening tot kennis. Tegen deze upgrading van willekeurig vergaarde informatie zal ik mij blijven verzetten.

te weinig genen in een mens

2011-07-19T00:29:00.000-07:00

Dit artikel stelt dat nu vaststaat dat het uitgangspunt: 'een gen voor een eigenschap' niet langer houdbaar is. Een simpele rekensom, na de ontdekking van het menselijke genoom, gaf dit reeds aan. Een mens heeft te weinig genen om elke eigenschap een eigen gen toe te dichten.
Binnen de sociale interventies worden genen nogal eens gewantrouwd. Er hangt een aureool omheen van noodlottigheid. Je hebt nu eenmaal een gen dat gevoelig is voor alcohol, en dus zul je uiteindelijk een drinkeboer worden.
Zo werkt het dus niet. Biologie is meer dan genetica ten eerste, maar ten tweede zeggen biosemiotici dat genen in continue wisselwerking staan met de omgeving. En dat geldt ook voor een 'hele' mens met zijn genenpakket. Genen kunnen door invloeden van buitenaf 'aan' of 'uit' gezet worden. Dat geldt ook mocht er sprake zijn van een alcolhol gen bijvoorbeeld.
Bovendien stelt Eva Jablonka dat er vier manieren van vererving zijn voor hogere zoogdieren, waaronder wijzelf. Genen zijn daar slechts een voorbeeld van. Er is ook sprake van epigenetische vererving (via andere biologische kanalen), van gedragsvererving (sociaal en cultureel) en van vererving via betekenissen! (biosemiotiek) Dat laatst vind ik persoonlijk enorm mysterieus.
Wat de genetica interessant maakt is dat er een enorm complexe wereld onderligt van ingewikkelde samenwerkingsverbanden, van onderlinge relaties en van feedback cirkels. In feite raakt de genetica steeds meer aan biologische communicatie. We weten er jammer genoeg nog weinig van, maar de zoektocht meemaken is spannend en uitdagend. Dus graag het genetisch determinisme zoasl dat heerst in de sociologie en de psychologie..... in de vuilnisbak.

even iets heel anders

2011-07-17T23:38:00.000-07:00

Dit artikel was een kolfje naar mijn hand. Persoonlijk ken ik weinig CEO's, maar ik kan me er van alles bij voorstellen. O.a. aan de hand van interviews in kranten en op TV. Mijn persoonlijke mening is dat narcisme, of je het nu als persoonlijkheidsstoornis of als een persoonlijkheidsdimensie opvat, ook het gevolg is van de sociale omgeving en van de evolutie van 'mens'.
Honderden jaren van evolutie en van 'selectie' op mensen die aanzien en macht hebben, o.a. vrouwen die met mannen met macht willen trouwen en daarvan kinderen krijgen, heeft in de menselijke genenpool, deze eigenschappen bevoordeeld.
Het toenemende individualisme als gevolg van de drang naar zelfontplooiing heeft daar in sociaal opzicht haar steentje aan bijgedragen. Evenals de druk om eigenschappen te benadrukken die mogelijk leiden tot macht en status. In de kern zijn we nu allemaal aan het streven naar macht, status, aanzien, erkenning. Zie zaken als Facebook en Twitter. Iedereen wil 'gehoord en gezien' worden.

Ik ga even op mijn stokpaard zitten van de empathie. Door empathie te beschouwen als aan te leren gedrag, dat vooral door moraal en een waarden- en normenkader moet worden overgedragen, wordt deze menselijke eigenschap ten eerste in de hoek van de zachte sector geduwd, en ten tweede niet gezien als de basis van sociale samenhang en samenwerking. Terwijl de Waal voor mij onomstotelijk heeft aangetoond dat ook wij, als sociale dieren, van elkaar afhankelijk zijn en door met elkaar samen te werken geëvolueerd zijn tot waar we nu zijn. Empathie is voor hem een evolutionaire drijfkracht (geweest).
Het huidige 'dikke ik' (term van Harry Kunneman) tijdperk, met haar streven naar onafhankelijke individuen, strookt absoluut niet met de uitgangspunten van de Waal. In feite verkwanselt het streven naar individualiteit een van de belangrijkste uitgangspunten van een menselijke samenleving; namelijk cooperatie en empatisch gedrag. Narcisme staat inmiddels haaks op empathisch gedrag. Het is het tegengestelde daarvan.
Bovendien is individualiteit omgeven met drogredenen en illussies. Zelfs een CEO van een groot bedrijf is aangewezen op anderen, al is het maar dat ze hem bijstaan, zijn producten kopen, zijn verzekeringen afnemen.
Een mens alleen is en kan niks. Maar toch blijven we in dit discours hangen met z'n allen. We kijken mensen met macht naar de ogen, we stimuleren onszelf en onze kinderen om zulke posities te verwerven, en wij vrouwen copuleren met zulke mannen. Dit alles zijn elkaar versterkende factoren, die maken dat in combinaties tussen genetische en epigenetische predisposities (biologie), sociale druk (sociologie), dwang naar zelfontplooiing (psychologie) we mensen aan het voortbrengen en opvoeden zijn (inclusief onszelf) die steeds beter voldoen aan het profiel van een narcist. Ik denk dat dit een doodlopende weg is.
We zullen terug moeten naar meer karakterologische variatie, naar empatisch gedrag, en naar sociale samenhang.

http://www.socialevraagstukken.nl/site/2011/06/29/narcisme-hoort-bij-leiderschap/

wat is biosemiotiek?

2011-07-15T00:07:00.000-07:00

Dat is de vraag die ik zeer regelmatig krijg. En het antwoord is, geheel niet in de pas met de huidige tijd, niet in een 'elevator pitch' moment uit te leggen. Misschien is dat wel het grote probleem waar ik me met de verspreiding van mijn ideeen voor gesteld zie. De tijd en rust ontbreekt bij toehoorders.

Biosemiotiek is de leer van de biologische betekenisgeving. Wie of wat geeft betekenis aan een evenement? Een ervaring? Een gebeurtenis?
Tot nu toe is er de neiging om betekenisgeving van en bij mensen vooral op te vatten in psychologische termen. Zoals door middel van bewustzijn, geheugen en cognitie, en leren van ervaringen. De betekenis wordt dan bijvoorbeeld afgemeten aan de reacties, het handelen en de gedragingen die op de betekenisverlening volgen. Uit de effecten (het gedrag) kan de betekenis die een mens geeft aan een ervaring, gebeurtenis e.d. terug gereconstrueerd worden. Hetgeen dan aangeeft dat er in de geest iets 'gebeurd is'.

Onderstaand krantenartikel uit de Volkskrant komt het dichste bij uitleggen wat biosemiotiek is. In de biosemiotiek wordt gesteld dat er niet perse bewustzijn en cognitie nodig is om op basis van geheugen effecten te sorteren in de vorm van gedrag(sveranderingen) of (biologische) aanpassingen. Uit dit artikel blijkt dat ons immuunsysteem, dat je toch moeilijk cognitie kunt toedichten, wel over een geheugen beschikt. Het immuunsysteem onthoudt ervaringen met ziektenverwekkers. Dat wisten we allemaal al, want je hoeft als kind maar één keer tegen de mazelen ingeënt te worden.
Nieuws is dat het immuunsysteem kleine veranderingen in de 'oorspronkelijke ervaring' ook adequaat kan verwerken. Als het mazelenvirus evolueert en verandert in de loop der tijd, 'herkent' het immuunsysteem de overeenkomsten met de oudere variant en reageert zij ook adequaat op de nieuwe variant. Namelijk door deze 'buiten te werken'.
Net zoals bij 'leren' van mensen, leert een immuunsysteem dus zonder cognitie en bewustzijn, van eerdere ervaringen, ook al zijn deze ervaringen en gebeurtenissen niet exact hetzelfde. Hoe dat kan, hoe biologische eenheden zoals moleculen 'betekenis geven', en waarom 'leren' zo diep in de biologie is ingemetseld, zelfs tot aan moleculair niveau;
dat is het raadsel en het onderzoeksterrein van de biosemiotiek.

biologie van de schizofrenie

2011-07-14T00:59:00.000-07:00

Persoonlijk vind ik dit bericht een goed voorbeeld van de complexiteit van een lichaam met geest. Het is allemaal niet zo eenduidig als we voor ons zelf zouden willen wegschrijven en opbergen. In geval van menselijke gedragingen en handelen is onze digitaal ingestelde geest snel geneigd om oorzaken van gedrag in de categorie natuur (biologie), danwel cultuur (ongeving en ervaringen) te plaatsen.
Mijn mening is dat de biologie te complex en te ingewikkeld is om dat met onze uit de evolutie ontstane geest op te lossen. Dat is de grote paradox waar ik me voor gesteld zie. We hebben een uit de evolutie voortgekomen geest, maar kunnen deze voor onszelf (nu nog) niet doorgronden. In feite geeft dit artikel niet meer aan dat natuur en cultuur van invloed zijn op ons handelen en gedragen, dat ze met elkaar samenhangen, maar dat we nog geen benul hebben hoe en op welke manier.

En toch, als je heel diep in jezelf graaft, heeft iedereen een vaste opvatting over wat een mens is (mensbeeld) en wat de mens kan. En we betwijfelen ons eigen mensbeeld zelden. Door mijn kennismaking met de biologie kan ik enkel voor mezelf stellen dat we:

de biologie zullen moeten incorporeren in ons professionele werk, omdat
dat de mens een uiterst complex (biologisch) wezen is
en, dat we aan vooravond staan van verschuivingen en veranderingen in ons mensbeeld.

Schizofrene cellen hebben betekent niet dat je de aandoening ook ontwikkelt. Daarvoor is de variatie in ervaringen en omgeving te groot. Maar andersom geldt wellicht wel; dat je schizofrene cellen moet bezitten om schizofreen te (kunnen) worden. Wie het weet mag het zeggen.

hoezo kunnen alleen mensen gebruik maken van techniek?

2011-07-13T00:05:00.000-07:00

Een van de hardnekkig misverstanden in het beeld dat wij van onszelf als soort en van onze maatschappij hebben is:
dat we aannemen dat wij de enige soort zijn die gebruik maakt van de techniek, die cultuur heeft en die kan plannen.
Gelukkig gaan er steeds meer stemmen op in de biologische wereld dat andere soorten ook cultuur hebben. Ik verwijs daarvoor naar het werk van Frans de Waal en verschillende Japanse primatologen. In de biosemiotiek gaat men er inmiddels van uit dat cultuur in de opvatting van de ontwikkeling van gewoonten, zelfs al op moleculair niveau geconstateerd kan worden. En extreme biosemiotici nemen zelfs aan gewoontenvorming de basis is van evolutie en vooruitgang en emergentie.
Een te moeilijk concept om dit hier ff uit te leggen.

Maar dat (huis)dieren in wat hun natuurlijke omgeving is, plannen, nadenken en anticiperen, en gebruik maken van techniek onderschrijft het onderstaande filmpje.
Erg grappig.
Het zet mij in elk geval aan het denken over onszelf en onze intelligentie waar zo hoog van opgegeven wordt.

Sesam Open U!

verslaving niet alleen op te lossen met cognitie

2011-07-12T00:16:00.000-07:00

De oud directeur van de GGD Rotterdam en van de Bouman had een vooruitziende blik. Hij riep/roept al jaren dat verslavingen niet alleen op te lossen zijn met bewustzijnstrainingen en appeleren aan cognitie. Voor hem was verslaving ook een hersenaandoening.
Dit artikel bevestigt zijn vermoedens en uitgangspunten.

Ook hier speelt biologie dus een grote rol bij sociale interventies. Het is de manier waarop je naar een probleem kijkt. Mijn idee is dat we in deze moderne tijd, en dus ook als uitvoerende professionals, geconditioneerd zijn (helaas, ja!) op de ratio van de mens. Op een of andere manier hebben we onszelf ooit op basis van filosofie willen onderscheiden/afscheiden van het dierenrijk. En die scheiding wordt zo hardnekkig doorgevoerd, dat we de biologische facetten van ons lichaam en ons leven hebben weggedrukt.

Het meest grappig aan dit artikel vind ik zelf het feit dat zelfs een worm al een genotcentrum heeft, waar dopamine receptoren en neuronen een centrale plaats innemen. Dit haakt aan bij mijn evolutionaire veronderstelling dat ook wij mensen inderdaad uit de natuur voortkomen, dat de evolutie niets weggooit, maar voortbouwt op wat reeds is, en dat we dus zeker ook naar de biologische overeenkomsten met andere organismen moeten kijken om enig inzicht in onszelf te kunnen krijgen. Op naar de biologische mens.

http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/2458434/2011/06/18/Niet-alle-genot-is-plezier.dhtml

Over genen

2011-07-11T00:25:00.000-07:00

Ik kan me heel goed voorstellen dat professionals in sociale interventies niets hebben met biologie als er artikellen als onderstaand in de krant verschijnen.
Het heeft ook wel iets deterministisch. Je wordt geboren met een 'taalgen' of met een 'verkopersgen' en daarmee lijkt je levenspad te zijn aangelegd. Er wordt altijd de suggestie gewekt, vooral vanuit commerciele doeleinden, dat er een causale relatie is tussen het hebben van dit specifieke gen, en een daarbij behorende eigenschap. Maar zo simpel is het helaas niet. De meeste biologen weten ook dat het niet zo simpel is.
Ten eerste zijn er in organismen en dus ook in de mens, te weinig genen om voor elke specifieke eigenschap te coderen. Genen hebben meerdere functies in een lichaam en werken bovendien samen. Ik kan dit het beste uitleggen aan de hand van een syndroom. Een syndroom in de medische wetenschap is een reeks van (ongewenste) eigenschappen die met een gen of met een heel chromosoom gepaard gaan. Denk bijvoorbeeld aan het syndroom van Down. Deze mensen hebben een extra chromosoom en veel afwijkende kenmerken, zoals het typische volle maans gezicht, de oogplooi, vaak ook hartproblemen en vetzucht, ze werden vroeger niet zo oud (ongeveer 40 jaar). Genen hebben dus hun werking op velerlei gebieden in een lichaam. Het artikel over het 'taalgen' bevestigt dit ook, want het 'taalgen' zorgt niet alleen voor taal, maar ook voor hersenbedrading.

Mijn tweede bezwaar tegen dit soort artikellen is dat genetica niet hetzelfde is als biologie. Hoewel velen dit, o.a. de berichten in de media, tot dezelfde vakgebieden zijn gaan rekenen. Biologie is veel en veel ruimer gedefinieerd. Biologie omvat evolutieleer, gedragsbestudering, biosemiotiek, soortdeterminatie (taxonomie), ecologie (leer van de omgeving), en ook inderdaad microbiologie (leer van bacterien en biomoleculen). Genetica is dus een klein onderzoeksterrein binnen de biologie.

Mijn insteek bij het introduceren van de biologie in het veld van de professionals is er juist op gericht om aan de hand van lange evolutionaire lijnen te kijken wat de mens nu voor een zoogdier is; mijn concept van de biologische mens. En anderzijds juist te bestuderen en over te brengen wat er op het grensvlak van biologie en psychologie, biologie en sociologie, en biologie en communicatie (biosemiotiek) allemaal voor fascinerende zaken worden ontdekt.

Ieder beest zijn eigen karakter

2011-07-10T01:28:00.000-07:00

Huisdierenbezitters wisten het allang, maar nu staat officieel vast dat bij vele soorten organismen sprake is van verschillen in karakter.
Persoonlijkheden zijn net zo gevarieerd als de lengte van de vingers, de breedte van een schedel, de werking van de nieren, en de inhoud van de longen. In welke mate persoonlijkheden erfelijk zijn is nog onduidelijk. Maar het kenmerk van de biologie en de evolutie is: diversiteit en variatie. De natuur draait om en heeft baat bij (genetische) varaitie en diversiteit. Die factor bepaalt het overleving, de voortplantingsmogelijkheden en de evolutie.

Binnen mijn oorspronkelijk idee moet de variatie aan persoonlijkheden ook een rol gespeeld hebben bij de evolutionaire overgang van mensapen naar mensen. Voor mij is dat evident. Persoonlijkheden worden vaak louter psychologisch beschouwd, maar onderstaand artikel geeft ook een biologische factor aan persoonlijkheden.

Mijn twee honden, hoewel allebei Engelse Cockers, kunnen niet meer verschillend zijn. Ik noem:

de ene is rustig, de andere zeer druk
de ene is heel sociaal, de andere timide en afwachtend in contacten met honden en mensen
de ene is gepassioneerd, de andere juist relaxed, waar het hazen en konijnen betreft (jachtpassie)
de ene gaat graag zwemmen, de andere loopt nog niet door een plas
de ene is ontzettend nieuwsgierig en wil alles ruiken en waarnemen, de andere neemt de wereld om hem heen voor kennis aan en selecteert voor zichzelf uit wat hij wil waarnemen
de ene is veel angstiger dan de andere
de ene doet alles op zijn neus, terwijl de andere veel meer visueel is ingesteld
etc.

Ik kan deze lijst oneindig aanvullen. Quot erat demonstrandum :-)

http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/2458421/2011/06/11/Ieder-beest-zijn-eigen-karakter.dhtml

Dieren en emoties

2011-07-09T00:08:00.000-07:00

Lange tijd gold het binnen de wetenschap als een slecht gebruik om dieren emoties, denken en plannen toe te dichten. De laatste decennia komt men echter steeds meer tot de conclusie dat met name sociaal levende zoogdieren over enorm complexe en uitgebreide communicaties naar elkaar beschikken. Dat dieren een geheugen hebben was al langer bekend. Binnen de kynologie weet iedereen allang dat geen hond hetzelfde is, en dat ze allemaal van elkaar verschillen in genetisch opzicht, maar ook in karakter, in communicatieve vaardigheden en in sociale vaardigheden. De praktijk loopt hierin dus voorop.
Maar inmiddels is wetenschappelijk vastgesteld dat zoogdieren over communicatieve eigenschappen beschikken en emoties hebben.
Je kunt hier naar kijken met een blik van 'interessant, maar hoezo?' Maar voor mij zijn dit relevante onderzoeksresultaten. Ten eerste zijn wij als mensen dus niet de enige die rouwen en discussieren. Wij zijn dus te beschouwen als een soort uit een lange evolutionaire lijn. En ten tweede zouden we met iets meer respect naar dieren kunnen kijken. Ten derde verkleinen zulke onderzoeken de grenzen tussen dieren en mensen. Iets wat wij onszelf toch vooral ideologisch hebben aangemeten; namelijk de mens is geen dier. Hoezo? Zeg ik dan op mijn beurt.
Maar voor biologische betekenisgeving zijn zulke onderzoeken uitermate relevant. Dieren geven dus ook betekenis aan communicatie. En dat gaat verder dan instinctief handelen op basis van wat vroeger het behaviorisme heette.

Introductie van de biologie

2011-07-08T00:09:00.000-07:00

Ik heb het plan opgevat om aan de hand van krantenknipsels aan te geven hoe biologie ons gedrag en handelen, én onze samenleving bepaalt. Noem het een kennismaking met de biologie.
In onderstaand artikel wordt aangegeven dat mensen die in de stad wonen een andere bedrading in hun hoofd hebben dan mensen op het platteland. Dit is biologie! Een lichaam staat in continue wisselwerking met de omgeving, en de omgeving beïnvloedt dat lichaam, net zoals het lichaam de omgeving beïnvloedt. Hersenen, biologie!, zijn flexibele organen die zich gemakkelijker dan levers en longen aanpassen aan de omgeving. Zo hebben onze kinderen andere hersenen dan onze ouders. De aanpassingsmogelijkheden van de hersenen houden weinig of geen rekening met genen. Je moet natuurlijk wel over genen beschikken die de hersenen aanleggen, maar als je ze eenmaal hebt, dan interacteren hersenen met de omgeving. Door prikkels op te doen en die te verwerken. To fire is to wire zegt Edelman. Daarmee bedoelt hij dat zintuiglijke indrukken door de hersens verwerkt worden door kettingen van vurende cellen te maken. Elke indruk, elke ervaring, wordt in zulke kettingen van vurende cellen vastgelegd. Dit is een typisch voorbeeld van aanpassen aan de omstandigheden. Een van de axioma's van de biologie. En door de enorme hoeveelheid informatie, indrukken en ervaringen die stadsmensen op doen, heeft een stadsbrein het dus ontzettend druk. Daar worden veel kettingen gevormd, en dat geeft onrust in je hoofd.
Eenmaal aangelegde kettingen hebben de neiging om een gewoonte te vormen. Als een van de cellen gaat vuren, vuurt de hele ketting. Dit geeft het gevoel van 'in cirkels denken' en er niet uitkomen. Je kunt je hersenen, die tenslotte erg flexibel zijn, wel iets afleren. Het is mogelijk om de kettingen te verleggen of te verbreken. (EMDR). En creativiteit zit naar mijn mening vooral in het opzettelijk en bewust niet langs de kettingen in je hoofd denken.

alles van waarde

2011-07-07T01:24:00.000-07:00

Voor mezelf heb ik een aantal zaken op een rijtje gezet die voor mij van grote waarde zijn. Sommigen heb ik van thuis uit meegekregen. Anderen heb ik mij in de loop van mijn leven eigen gemaakt. Ik noem:

je bemoeit je nergens mee als je weet niet waar het over gaat, of als je niet voldoende informatie of kennis over het onderwerp hebt.
je respecteert mensen en hun denkbeelden, ongeacht afkomst, achtergrond en aangehangen wereldbeeld.
iedereen krijgt het voordeel van de twijfel, tot het tegendeel bewezen is. Uitgangspunt is goed vertrouwen (zie ook het recht).
je bent verantwoordelijk voor je eigen handelen en dus ook voor de onbedoelde neveneffecten en gevolgen daarvan.
je gunt het ander het licht in de ogen. Voor iedereen is er een plekje onder de zon.
we moeten het allemaal samen doen. En wie de wijste en de sterkste is heeft meer verantwoordelijkheden dan anderen.

Ik ben nu 51 jaar en ik vind het ontzettend jammer dat deze waarden tot oud schroot verworden zijn. Ik accepteer dat de maatschappij is veranderd. Ik ben geen idioot en ik woon niet in een ei. Maar ik ben wel van mening dat de weg die we nu aan het inslaan zijn, wantrouwen ten opzichte van medemensen, verschuivingen in de bewijslast, grote dikke ikken, het verkwanselen van (aardse) bronnen, en verlies aan gezamenlijkheid, het scheiden van hullie en zullie, op de lange termijn niet veel goeds kan brengen. Dan kan het niet anders worden dan dat we er uiteindelijk allemaal moederziel alleen voor staan. We hebben elkaar gewoon allemaal nodig. Terug naar de empathie! zou ik willen roepen.

gunnen en vertrouwen

2011-07-07T01:10:00.000-07:00

Ik merk dat ik de laatste tijd erg bezig ben met het thema 'gunnen en vertrouwen'. Wellicht komt dat door de herbestudering van het werk van Frans de Waal. Voor id Kennis ben ik namelijk workshops aan het ontwikkelen rond het thema 'empathie'. De Waal stelt dat empathie een evolutionaire eigenschap is van mensen en andere sociaal levende zoogdieren. Empathie is dus niet (langer) te beschouwen als een menselijk kenmerk dat aangeleerd moet worden via culturele en moreel-ethische overdracht. Wij mensen bezitten dat gewoon als soort. Of we met die empathie iets doen is volgens de Waal afhankelijk van de vrije wil en de keuzemogelijkheden in de context en de situatie.
Ooit zijn we als soort in een vroeg stadium begonnen met een niet eerder (in de evolutie) getoonde vorm van coöperatie. En die samenwerking heeft vanuit een evolutionair perspectief tot ingrijpende veranderingen geleid in de wereld van de mens. Begonnen zo'n 200-300.000 jaar geleden wordt algemeen aangenomen.
De eerste mensen hadden geen andere keus, voor hun overleving en hun voortplanting, dan elkaar te vertrouwen en elkaar dienstbaar te zijn. Zo stelt de Waal. En ik ben het vanuit een biologisch standpunt met hem eens.
Maar de wereld is veranderd en maatschappijen zijn geëvolueerd. En ik vind het betreurenswaardig dat in dat lange traject we 'gunnen en vertrouwen' zijn verloren. Ik heb ook geen korte en snelle oplossing over hoe we dit tij moeten gaan keren. Maar ik voel wel dat we een beetje terug moeten naar die coöperatie en samenwerking. Ook al zit je op de top van de 'voedselketen' zoals dat genoemd wordt, dan nog ben je afhankelijk van anderen.
Bovendien wordt menselijke communicatie nog aldoor voor een groot gedeelte bepaald door zintuiglijke waarnemingen, instinct en intuïtie. Digitaal zaken doen, digitaal leren, digitaal interveniëren; het is snel en gemakkelijk, maar of het ook op de lange termijn effectief is zal de tijd leren.
Doe mij maar gewoon een gesprek met een ander die ik kan zien en ruiken en waarvan ik inschattingen kan maken over zijn/haar intenties voor samenwerking. Volgens mij is dat meer succesvol op de langere termijn. Dan weet je weer wie van de anderen het jou gunt. Maar ook wie jij het gunt en wie je kunt vertrouwen.

Niets zo veranderlijk als de mens

2011-07-05T03:22:00.000-07:00

Al weer zijn enkele maanden onder mijn vingers weggeglipt. Zwabberend tussen hoop en vrees, euforie en wanhoop, ben ik mij nu aan het concentreren op nieuwe mogelijkheden voor mijn vergaarde kennis.
Met dank aan Maarten Freriks voor de steun. We gaan er voor. id Kennis gaat opgericht worden en ik ben nu druk bezig met het opzetten van workshops, waarmee we in september 2011 gaan starten.
We hebben daarvoor een leuk plan ontwikkeld. Op de website van Het Orakel Advies wordt al een tipje van de sluier opgelicht. www.hetorakeladvies.nl/idkennis.html
Ik ben nu druk met de voorbereidingen.

Vanaf nu ga ik dit weblog gebruiken om mijn ideeen over de biologie van mens te ventileren aan de hand van krantenknipsels.
Ook leuk! om te volgen.

Bericht 5 februari 2010

2010-10-11T06:52:00.000-07:00

Zo'n promotieonderzoek is een spannend en afwisselend traject. Elke nieuwe vondst of elk nieuw antwoord roept vragen op en meer lezen en studeren. Via de communicatie en de non-verbale communicatie ben ik nu samen met Kunneman beland in de wereld van de biosemiotiek. Dit raakt inderdaad aan mijn ideeën van biologische betekenissen en kan een ingang zijn voor het uitdiepen en ontwikkelen van mijn Biologisch Communicatie Model.
Kunneman heeft altijd leuke en vooral praktische aanbevelingen inzake te bestuderen boeken. Ik richt mij nu op Deely, Sebeok, Hoffmeyer en Barbieri. Een onontgonnen terrein voor mij, maar wel erg dicht bij mijn instincten.

De plannen zijn als gevolg van veranderde persoonlijke omstandigheden, maar ook als gevolg van de richting die het onderzoek nu krijgt, ingrijpend gewijzigd. Voor 2010 spoorden we oorspronkelijk in de richting van een wetenschappelijke onderbouwing van de door mij ontwikkelde Pythiamethode voor non verbale communicatie. Dat boek, -we noemen het boek 1 zegt Kunneman- zou inderdaad afgerond kunnen gaan worden in 2010. Het zou een soort handleiding kunnen worden voor uitvoerend werkers in de zorg, welzijn en (re)integratie en vooral praktisch en nuttig worden. Met name ook voor mijn bedrijf, want daaruit zouden trainingen en workshops kunnen volgen.
Het leuke boek -boek 2 volgens Kunneman- zou dan naar de achtergrond verdwijnen en voor mij persoonlijk betekent dat meer van hetzelfde. Ik blijf trainer en adviseur voor de werkvloer en mijn bedrijf blijft daarbij het belangrijkste.
Het leuke boek daarentegen zou een neerslag kunnen worden van mijn ideeën over de laatste bijna twintig jaar. Om dit leuke boek wetenschappelijk erkend te krijgen is echter meer tijd nodig. Ook van de zijde van Kunneman, want die moet copromotoren gaan zoeken. Bovendien vergt het van mij nog meer lezen en studeren, om connecties te zoeken met bestaande en geaccepteerde theorieën en ideeën.
Ik ben een ondernemer en durf dus risico's te lopen. Vandaar dat ik gekozen heb voor het schrijven van het leuke boek. Kunneman onderzoekt nu de mogelijkheden van een post doc plaats en dan zou ik de komende drie jaar tijd en gelegenheid hebben om mijn ideeën te funderen. Ik heb er ontzettende zin in en ga genieten van de mij te bieden mogelijkheid. Ik ga mijn eigen boek schrijven! En daar royaal de tijd voor nemen.